نقش توجه و تمرکز در رانندگی (تقسیم توجه، توجه انتخابی و حواس‌پرتی)

توجه در رانندگی به سه شکل اصلی خود را نشان می‌دهد: توجه متمرکز (مثل نگاه به جاده جلوی خودرو)، توجه تقسیم‌شده (مثل همزمان کنترل آینه‌ها، سرعت‌سنج و علائم) و توجه انتخابی (مثل تشخیص عابر پیاده در میان شلوغی تابلوها و ساختمان‌ها). هر کدام از این انواع توجه، بخش خاصی از مغز را درگیر می‌کند و هر گونه اختلال در آن‌ها می‌تواند خطرآفرین باشد. برای مثال، در یک تقاطع شلوغ، شما باید همزمان به چراغ راهنمایی، خودروی جلویی، عابرانی که ممکن است ناگهان وارد خیابان شوند و همچنین آینه عقب برای خودروهای پشت سر توجه کنید. این همان توجه تقسیم‌شده است که نیاز به تمرین و تجربه دارد تا به صورت خودکار انجام شود. رانندگان تازه‌کار معمولاً در این زمینه مشکل دارند و همه منابع توجه خود را به یک نقطه معطوف می‌کنند و سایر نقاط کور می‌ماند. اما توجه انتخابی به ما اجازه می‌دهد از بین انبوهی از محرک‌های بصری و شنیداری، فقط موارد مهم را پردازش کنیم. مثلاً صدای بوق را از صدای موسیقی ماشین تشخیص دهیم یا چراغ قرمز را در میان تابلوهای تبلیغاتی پیدا کنیم. این توانایی با افزایش سن و خستگی کاهش می‌یابد. یکی از بزرگ‌ترین دشمنان توجه، حواس‌پرتی است که این روزها به دلیل گوشی‌های همراه به اوج رسیده است. مکالمه تلفنی حتی با هندزفری، بخش قابل توجهی از ظرفیت توجه را اشغال می‌کند و باعث می‌شود میدان دید مؤثر راننده تا 50٪ کاهش یابد. جالب است که حتی فکر کردن به یک مسئله کاری یا خانوادگی در حین رانندگی، نوعی حواس‌پرتی درونی محسوب می‌شود که به اندازه حواس‌پرتی بیرونی خطرناک است. تحقیقات نشان می‌دهد که مغز انسان قادر به انجام همزمان دو کار پیچیده به خوبی نیست و در واقع بین آن‌ها سوئیچ می‌کند، که این سوئیچینگ زمان‌بر است و در شرایط بحرانی می‌تواند واکنش را چند دهم ثانیه به تأخیر بیندازد. همین چند دهم ثانیه ممکن است در ترمز اضطراری تفاوت بین برخورد و توقف ایمن باشد. راهکارهای افزایش توجه شامل: خواب کافی قبل از رانندگی، حذف عوامل حواس‌پرتی مانند خاموش کردن تلفن، تنظیم مناسب آینه‌ها و صندلی برای کاهش حرکت‌های اضافی، و همچنین تمرین ذهنی مانند اسکن منظم محیط با چشم‌های خود است. رانندگان حرفه‌ای به طور ناخودآگاه هر چند ثانیه یک بار تمام آینه‌ها و جلو را چک می‌کنند که به آنها «پویش محیطی» می‌گویند. پس توجه نه یک موهبت الهی، بلکه مهارتی است که با تمرین و خودآگاهی تقویت می‌شود و می‌تواند جان انسان‌ها را نجات دهد.

سمیه  یقینی دانشجوی دکترا روانشناسی 
معاونت فرهنگی و اجتماعی کلانتری 113 بازار